Skip to main content

Object of the Month


મોર આકારની 'ચા' ની કિટલી

'ચા' એક સુગંધ પ્રદાન કરતું પીણુ છે, જે ગરમ પાણી અને ચા પત્તી તેમજ અન્ય મસાલાને ભેગા કરીને બનાવવામાં આવે છે. ચાની ઉત્પત્તિ શાંગ વંશના સમયગાળામાં ચીનમાં આશરે ત્રીજી સદીમાં થઇ હતી. ચાનો એક એોષધીય પીણા તરીકે ઉપયોગ કરવામાં આવતો હતો. જેનાથી અનેક પ્રકારના રોગોના નિદાન થતા હતા. ધીરે ધીરે ચા પીવાની પ્રથા પૂર્વ એશિયાના દેશોમાં પ્રચલિત થઇ. ૧૬મી સદીમાં પોર્ટુગીઝ વેપારીઓ અને પાદરીઓએ આ પીણાને યુરોપીયન દેશોમાં પણ પ્રચલિત કરી. ૧૭મી સદીના અંત સુધીમાં બ્રિટીશ લોકો ચાના રસીયા બન્યા અને તેમણે ચાના છોડને ભારતમાં લાવીને ખેતી કરાવી. આજની તારીખમાં ચીન અને ભારત દુનિયાભરમાં લગભગ ૬ર% ચાની નિકાસ કરે છે. ચા નો હઝબ્ તરીકે યુરોપીય દેશોમાં બોલાતું હતું તેમ ચાને ''ચિઆઇ'' તરીકે લખાતું હતું.

ચીનની મોનોપોલી ખસેડવા અંગ્રેજોએ ભારતમાં નાની પત્તીવાળી ચા નું ઉત્પાદન કર્યુ જે દાર્જીલીંગ ક્ષેત્રમાં થયું હતું. ચા એક ગરમ પીણું છે, જે ધીરે ધીરે પીવામાં આવે છે. જેને કારણે આ બાબત ઘ્યાનમાં રાખીને કીટલીની શોધ થઇ. ચાની કીટલીને કારણે ચા ને વધારે સમય સુધી ગરમ રાખી શકાય છે. અને સરળતાથી કપમાં રેડી શકાય છે. ચા ની કીટલીને જુદા જુદા માઘ્યમોમાંથી બનાવવામાં આવે છે. જેમકે લાકડું, પથ્થર, સીરામિક, કાચ, ધાતુ, વગેરે. કીટલીને ખાસ આકાર આપવામાં આવે છે. જેમાં એક તરફ પકડવા માટે હાથો અને બીજી તરફ ચા કાઢવા માટે લાંબુ નળાકાર મુખ હોય છે. ધાતુની કીટલીઓ સામાન્ય રીતે ધનિક લોકોના ઘરે જોવા મળતી. સોનું, ચાંદી, તાંબુ, પિત્તળનો ઉપયોગ કલાત્મક કીટલીઓ બનાવવા માટે થતો હતો. ધાતુઓમાંથી બનેલી કીટલીઓ મજબૂત અને દેખાવમાં આકર્ષક હોવાથી તેનો વિશાળ પ્રમાણમાં ઉપયોગ થતો હતો.

પ્રસ્તુત કીટલી સ્ટીલમાંથી બનાવવામાં આવી છે, જેનો આકાર મોર જેવો છે. કીટલીમાં પાછળ તરફ નળાકાર લંબગોળ આકારમાં ઢાંકણાવાળુ પાત્ર છે, જેમાં ચા ભરવામાં આવે છે. તે ગોળાકાર પાત્ર સાથે મોરના ડોકવાળું મુખ છે, જેના દ્વારા મોરની ચાંચમાંથી ચા ને કપમાં કાઢવામાં આવે છે. આ મોરની ડોકના મઘ્યભાગે એક સાંકળ દ્વારા મોરની ચાંચમાં બેસી જાય તેવું ઢાંકણું બનાવવામાં આવ્યું છે. ગોળાકાર પાત્ર ઉપર બે બાજુ માટેની પાંખો છે અને મઘ્યભાગે ગોળાકાર મોરપીંછ છે. કીટલીની નીચે ગોળાકાર બેઠક છે. કીટલીની એક બાજુ ''લાયન્સ કલબ ઓફ સુરત (મેઇન) તરફથી સપ્રેમ રજત જયંતી પ્રસંગે ૧૮-ર-૮ર'' એ લખાણ કોતરેલું છે. આ ચાની કીટલી સરદાર વલ્લભભાઇ પટેલ સંગ્રહસ્થાનની કલાકૃતિ છે. જેનું વજન ૮૭ર ગ્રામ છે. અને વ્યાસ ર૪.પ × ૩૦ × ૧૭ સે.મી. છે.